ايگناتى يوليانوويچ كراچكوفسكى ( مترجم : ابوالقاسم پاينده )

424

تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى )

خويش را از بيرونى گرفته و ترتيب فصل بندى آن را تقليد كرده است ، 111 ولى به سبب تفاوت فراوانى كه ميان دو كتاب وجود دارد ، اين مقايسه آسان نيست . تفاوتها از اين رو نيست كه ابو الفضل ، به خلاف بيرونى ، سانسكريت نمىدانسته ، 112 يا همچون بيرونى با علوم يونانى آشنا نبوده ، بلكه اساس تفاوت از اينجاست كه مؤلّف ماللهند محقّق به معناى درست كلمه بوده و شخصا دربارهء همهء مسائل مورد بحث تحقيق كرده ، در صورتى كه ابو الفضل در بيشتر موارد روايتگرى بوده كه بايد بگوييم در كار روايت دقّت و امانت داشته ، 113 بعلاوه مقدارى اطّلاعات از منابع مفقود براى ما نقل كرده است . 114 از قرن هجدهم اين كتاب به عنوان منبعى معتبر كه اهميت آن منحصر به دوران تأليف نيست ، شناخته شده و هنوز هم با وجود انتقادات نسبتا درست مورد تأييد همهء دانشوران است . به نظر بلوچمان ، مصحّح و مترجم انگليسى كتاب ، اكبر نامه در ميان همهء تاريخهاى هند اسلامى اهميت منحصر به فرد دارد 115 و به راستى و امانت ممتاز است و نشان اطّلاع كامل از مدارك رسمى و همهء رشته‌هاى ادارهء دولت به شمار است . 116 به علاوه ، در ميان مؤلّفات ديگر نظير ندارد زيرا به وضعى روشن و دقيق زندگى ملّت هند را در آن دوران منعكس مىكند . 117 سبك پر تكلّف ابو الفضل ، كه نثر فارسى دوران متأخّر را به ياد مىآورد ، تا حدّى مايهء زيان او شده است بخصوص كه در بعض موارد از فرط پيچيدگى فهم آن مشكل است . به نظر جارت ، در مزيّت ابو الفضل به عنوان نويسندهء مبالغه شده ؛ 118 وى گويد : تنها امتياز آيين اكبرى به مطالب منقول آن است . ترتيب عرضهء مطلب خوب نيست . كتاب در ميان نسلهاى آينده جاويد خواهد ماند ، از اين رو كه با روشى منحصر به فرد همهء مسائل مربوط به نظم اداره و مراقبت ديوانهاى بزرگ را فراهم آورده و با دقّت و امانت ثبت كرده و مجموعه‌اى بسيار فراوان از مثالهاى واقعى ، حاكى از عظمت دولت و كثرت منابع و وضع سكنه و صنايع ، همراه آن آورده است . 119 با اطمينان مىتوان گفت كه ارزش آيين اكبرى حتّى به دوران ما منحصر به جنبهء تاريخى آن نيست . نظر كارادووو ، خبرهء بزرگ در تاريخ تمدّن شرق اقصى ، چنين است : كوتاه سخن ، كتابى است بىنظير كه پر از جوش و شور و انديشه و معرفت است و از همهء مظاهر زندگى اجتماعى سخن دارد . نظم و ترتيب آن حيرت آور است و به همين جهت وثيقه‌اى معتبر است كه تمدّن مشرق حق دارد به آن ببالد . 120 با توجّه به اين نظريّات صواب ، حاجت نداريم گفت و گو از آيين اكبرى را ضمن بحث عمومى